“Osiyo yuragi”

Nikolay Rerixning Markaziy Osiyoga qilingan ekspeditsiyasining 100 yilligiga bag‘ishlangan fotoko‘rgazma

2026-yilning 17-mart kuni Toshkent Fotosuratlar uyida Nikolay Rerixning Markaziy Osiyo ekspeditsiyasining 100 yilligiga bag‘ishlangan “Osiyo yuragi” nomli fotoko‘rgazma ochildi. Ko‘rgazma tashkilotchilari: Xalqaro Rerixlar markazi (Moskva, Rossiya) va Toshkent Rerixlar jamiyati (Toshkent, O‘zbekiston). Hamkor tashkilotchilar: O‘zbekiston Badiiy Akademiyasi va Toshkent Fotosuratlar uyi.

Ekspozitsiyada Xalqaro Rerixlar markazi arxiviga mansub tarixiy fotosuratlar, Nikolay Rerixning Markaziy Osiyo va boshqa ilmiy ekspeditsiyalar yo‘nalishida yaratilgan asarlari reproduksiyalari hamda me’mor, sayohatchi Sergey Shexovtsev (Toshkent, O‘zbekiston) tomonidan olingan fotomanzaralar taqdim etilgan.

“Osiyoning yuragi uradimi? Uni qumlar bosib qolmaganmi?” — deb yozgan edi Nikolay Rerix Markaziy Osiyo ekspeditsiyasiga bag‘ishlangan kitobida. — “Bramaputridan Irtyishgacha va Sariq daryodan Kaspiygacha, Mukdendan Arabistongacha hamma joyda shafqatsiz qum to‘lqinlari hukmron. Buyuk sayyohlar, ko‘chib yuruvchi xalqlar qayerlardan o‘tgan? Ba’zi joylarda qadimiy marosimlarning jim guvohlari bo‘lib turgan kereksurlar, mengirlar, kromlexlar va tosh qatorlari yolg‘iz qad ko‘taradi. Osiyoning chekka hududlari okean to‘lqinlari bilan ulkan kurashda yashaydi. Ammo yurak tirikmi? Hind yogalari yurak urishini to‘xtatganda ham yurak ichki ishini davom ettiradi. Osiyo yuragi ham xuddi shunday. Vohalarda, ko‘chmanchilar orasida va karvon yo‘llarida o‘ziga xos tafakkur yashaydi.”

Bu so‘zlarda tadqiqotchi va sayyoh Nikolay Rerix ekspeditsiya yo‘lidan o‘tgan mamlakatlar va xalqlar madaniyatiga chuqur hurmat va tushunishni ifoda etadi.

Nikolay Konstantinovich Rerixning Markaziy Osiyo ekspeditsiyasi (1924–1928) XIX–XX asrlar tadqiqot sayohatlari orasida alohida o‘rin tutadi. 1924-yilda Hindistondan yo‘lga chiqqan ekspeditsiya karvoni Himolay tog‘larini kesib o‘tib, Xitoy, Rossiya, Mo‘g‘uliston va Tibet orqali safar qilib, 1928-yil oxirida yana Hindistonga qaytdi. Shu tariqa ekspeditsiya Ichki Osiyoning kam o‘rganilgan va murakkab hududlarini qamrab oldi.

Butun safar davomida ekspeditsiya tarkibida Nikolay Konstantinovichning o‘zi, uning rafiqasi Yelena Ivanovna hamda sharqshunos olim bo‘lgan katta o‘g‘li Yuriy Nikolayevich ishtirok etdi.

Ekspeditsiya yo‘nalishining umumiy uzunligi 25 ming kilometrni tashkil etdi.

Rerixlarni Tsaydamning xavfli sho‘rxok botqoqlari ham to‘xtata olmadi — ular bu hududni bir sutkadan ortiq to‘xtamasdan bosib o‘tishga majbur bo‘ldilar. Ekspeditsiya shuningdek Tibet harbiylari tomonidan britan mustamlaka Hindistoni hukumatining buyrug‘i bilan Chantang platosida to‘rt oy davomida qamalda ushlab turilgan og‘ir sinovdan ham o‘tdi.

Ekspeditsiya ikki cho‘lni kesib o‘tdi va 35 ta tog‘ dovonidan oshdi; ularning ko‘pchiligi ilk bor xaritaga kiritildi. Safar davomida arxeologik, etnografik, geologik va badiiy kolleksiyalarni o‘z ichiga olgan ulkan ilmiy material to‘plandi. Ekspeditsiya yo‘nalishida Nikolay Rerix tomonidan 500 dan ortiq rangtasvir asar, chizmalar va etyudlar yaratildi. Hech bir ekspeditsiya Markaziy Osiyo ekspeditsiyasi kabi badiiy tasvirlarda bu darajada keng aks ettirilmagan. Sayohat davomida Rerix “Uning mamlakati”, “Sharq bayroqlari”, “Muqaddas maskanlar va qal’alar”, “Maytreya” kabi turkum asarlarni yaratdi.

Ekspeditsiya Osiyo hududlari haqida bebaho etnografik, lingvistik, adabiy va badiiy materiallar berdi.

Markaziy Osiyo ekspeditsiyasi yo‘li qadimiy madaniyatlar maskanlaridan o‘tgan. Rerix alohida madaniyatlarni chuqur o‘rganishdan ko‘ra, turli madaniyatlarni Vaqt va Makonda bog‘lab turuvchi tomonlarni izlagan.

U farqlarni emas, balki o‘xshashliklarni, alohidalikni emas, balki umumiylikni izlagan. Uni turli xalqlar o‘rtasidagi madaniy aloqalar yo‘llari va qadimiy madaniy manbalar masalalari qiziqtirgan.

Ekspeditsiya yakunlangach, Rerixlar oilasi Hindistonda — Kulu vodiysidagi Naggar qishlog‘ida yashab qoldi.

Bu yerda 1928-yilda “Urusvati” Himolay ilmiy tadqiqot instituti tashkil etildi. Institut Osiyoning keng hududlarini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy markaz sifatida yaratilgan edi.

Institutda insonning fiziologik va psixologik xususiyatlarini kompleks o‘rganish ham muhim vazifa qilib qo‘yilgan. Rerixlar turli ilmiy sohalarning sintezi zarurligini ta’kidlab, institut tuzilmasida shu g‘oyani amalga oshirdilar. Arxeologiya bo‘limi qoshida umumiy tarix, Osiyo xalqlari madaniyati tarixi, qadimgi san’at tarixi, tilshunoslik va filologiya bo‘limlari faoliyat yuritgan. Tabiiy fanlar bo‘limi botanika va zoologiya, meteorologiya hamda astronomik kuzatuvlar, baland tog‘ sharoitida kosmik nurlarni o‘rganish bilan shug‘ullangan. Tibbiyot bo‘limida qadimgi tibet tibbiyoti va farmakopeyasini o‘rganish bilan bir qatorda, saratonga qarshi vositalarni tadqiq etuvchi biokimyoviy laboratoriya ham tashkil etilgan.

Institutning o‘ziga xos jihatlaridan biri kompleks ilmiy ekspeditsiyalar bo‘lib, ular Kulu, Laxul, Kangra vodiylari hamda Ladaku va Zanskaru hududlarida o‘tilgan. 1934–1935-yillarda Rerixlar Ichki Mo‘g‘uliston, Manjuriyaga va Xitoyga ekspeditsiya uyushtirdilar. Institut to‘plangan materiallar asosida dunyoning turli mamlakatlaridagi 285 ta ilmiy institut, universitet, muzey va kutubxonalarni nashrlar hamda entomologik, botanika va zoologik kolleksiyalar bilan ta’minlab turdi. Institutning uch jildlik ilmiy ishlari, “Tibetica” turkumi hamda 1931-yildan boshlab institut jurnali nashr etildi.

Bugungi kunda ham ushbu hududlarning tabiiy va tarixiy manzaralari o‘zining betakror go‘zalligi bilan hayratga soladi.

Bu maskanlarning ko‘pchiligi Toshkent arxitektura-qurilish universiteti Arxitektura fakulteti bitiruvchisi, sayohatchi va alpinist Sergey Shexovtsev tomonidan yaratilgan foto-manzaralarda o‘z ifodasini topgan. Uning ko‘plab suratlari orasidan mazkur ko‘rgazma uchun 12 ta foto asar tanlab olingan bo‘lib, ular tomoshabinga Nikolay Rerix ekspeditsiyasi yo‘nalishlarini tasavvur qilish imkonini beradi.

Sergey Shexovtsevning suratlari Hindistonning baland tog‘li hududlaridagi ulug‘vor va sokin tabiat manzaralarining betakror ranglari va qiyofasini aks ettiradi. Aynan shu manzaralar bir paytlar Nikolay Rerixni ham maftun etgan.

Leh — Himolay tog‘laridagi baland tog‘ cho‘lida joylashgan shahar bo‘lib, Hindistonning Jammu va Kashmir shtatidagi Leh okrugining ma’muriy markazidir. Bu shahar tog‘ manzaralari, buddaviy ziyoratgohlari va qadimiy ko‘chalar labirinti bilan har qanday vaqtda ham o‘ziga rom etadi.

Tso Moriri — Changtang hududidagi ko‘l va qo‘riqxona bo‘lib, Hindistonning Ladakh mintaqasida dengiz sathidan 4595 metr balandlikda joylashgan. U transgimolay hududidagi eng yirik baland tog‘ ko‘llaridan biridir. Ko‘l Ladakh, Tibet va Zanskar hududlari oralig‘ida joylashgan bo‘lib, Changtangning qorli cho‘qqilari uning suv manbalarini tashkil etadi.

“Jahon birligi”, “o‘zaro anglash” tushunchalari ko‘pincha amaliy bo‘lmagan optimizm orzulari sifatida ko‘rinadi, — deb yozgan edi Nikolay Rerix. — Ammo bugungi kunda hatto optimist ham amaliy bo‘lishi kerak, va jahon birligi g‘oyasi faylasufning daftaridan chiqib, real hayotga kirib kelishi lozim.

Agar men sizga: “Keling, birlashaylik”, deb murojaat qilsam — qaysi asosda? Ehtimol eng oson yo‘l go‘zallik va bilim orqali desam, siz men bilan rozi bo‘lar edingiz. Aynan shu tamoyillar samimiy va umumiy tilni yaratadi.